Gospodarka o obiegu zamkniętym – czyli właściwie co?

Unia Europejska chce wspierać trwały i zrównoważony (sustainable) wzrost gospodarczy i dlatego w grudniu 2015 roku przyjęła pakiet na temat circular economy - Gospodarki o Obiegu Zamkniętym. Podstawą GOZ jest zmiana paradygmatu w podejściu do zarządzania zasobami i usługami, tak aby były one jak najmniej zasobo- i energochłonne, jak najdłużej wykorzystywane i/lub wykorzystywane wielofunkcyjnie, a wreszcie aby trafiły do powtórnego wykorzystania jako źródło surowców. Można spodziewać się, że do roku 2020-2021 obowiązywać będą w Polsce regulacje w tym zakresie.

 
Wpływ na zarządzanie łańcuchem dostaw
 
Co istotne, z dokumentów Komisji Europejskiej widać wyraźnie, że rozumie ona GOZ jako swoisty proces gospodarczy, wpływający na zarządzanie łańcuchem dostaw i komunikację z konsumentem, o konkretnych etapach i mający przynosić konkretny skutek ekonomiczny, społeczny i ekologiczny. Jest jednak zadaniem w pierwszej kolejności dla biznesu. Realizacja GOZ w odniesieniu do dowolnego produktu zacznie się na etapie koncepcyjnym, który powinien przebiegać w duchu ecodesign. Potem będzie etap produkcji z użyciem (w miarę możliwości jak najbardziej) energooszczędnych i zasobooszczędnych technologii i technik wytwarzania. Następnie zacznie się okres „życia” produktów i usług na rynku, a w nim ciekawy element strategii przedłużania tego „życia” - albo poprzez naprawy, albo wykorzystania do innych niż pierwotne zastosowań tak, aby jak najdłużej raz wyprodukowany przedmiot pełnił swoją funkcję, co zmniejszy potrzebę produkcji innych produktów i doprowadzi w ogólnym rozrachunku do obniżenia zużycia energii i zasobów. W tym duchu celowa i niezbędna wydaje się ostatnio uchwalona rezolucja Parlamentu Europejskiego zawierająca apel o wydłużenie żywotności sprzętu elektrycznego i elektronicznego. Koniec funkcjonowania produktu ma by równoznaczny z przekazaniem go, poprzez system gospodarki odpadami, do powtórnego wykorzystania jako źródło surowców i energii. Następnie te surowce i energia będą wykorzystane do produkcji kolejnych przedmiotów i usług zaprojektowanych w duchu ecodesign – i tak oto domknie się koło circular economy. Należy także założyć, że podobnie jak w przypadku zbierania i recyklingu odpadów, także wolumeny używanych do produkcji surowców wtórnych będą producentom narzucone przepisami.
 
Od czego zależy powodzenie we wdrożeniu oraz skuteczność GOZ?
 
Udane wdrożenie GOZ, jak się wydaje, będzie zależało w pierwszej kolejności od polityków – ich wiedzy, świadomości, wyobraźni i otwartości na cywilizacyjne wyzwania teraźniejszości i przyszłości, umiejętności wykorzystania ekspertyz, od szczegółów proponowanych przepisów. Należy także wziąć pod uwagę lobbing i interesy branż lub grup kapitałowych, dla których zmiana filozofii zarządzania ich łańcuchem dostaw może być uznana za zbyt trudną lub zbyt kosztowną.
 
Funkcjonowanie GOZ będzie z kolei pochodną przepisów nakładających na biznes wymogi stosowania określonych technologii i technik oraz surowców wtórnych. W praktyce będzie się to sprowadzało do obniżania poziomu zużycia energii i zasobów oraz wykorzystywania w produkcji określonego procenta surowców wtórnych. Tutaj pojawia się element kluczowy – sprawne funkcjonowanie gospodarki odpadami ze szczególnym uwzględnieniem segregacji odpadów oraz świadomości konsumentów co do celów i korzyści wynikających z GOZ i ich poprawne uczestnictwo w segregacji odpadów. Bo cóż z tego, że przy dobrych przepisach i odpowiedzialnie przebudowanym łańcuchu dostaw cenne surowce nie trafią do systemu, wypadną „poza koło”, bo przeciętny obywatel nie będzie rozumiał całego przedsięwzięcia, nie zobaczy sensu i wartości (niekoniecznie finansowych) w segregacji odpadów i cały ten proces – podobnie jak dotąd - zlekceważy? Jak bumerang wraca w tym momencie poruszana od lat i po macoszemu traktowana edukacja ekologiczna i odpadowa. Każdy podkreśla jej wagę, nie każdy chce ją właściwie prowadzić, rzadko kto chce przeznaczyć na nią pieniądze. To musi się zmienić, bowiem bez aktywnego i właściwie postępującego z zasobami i odpadami konsumenta nie będzie żadnej GOZ, a biznes, jak Jan Himmilsbach w anegdocie, zostanie z nierealizowalnymi zobowiązaniami, przebudowanym łańcuchem dostaw i kosztami oraz brakiem wystarczającej ilości surowców wtórnych – a to ostatnie coraz częściej w naszym kraju już jest, niestety, faktem.
 
Nie ma śmieci – są surowce!
 
To przesłanie jest kluczem – do efektywnej segregacji odpadów, do zapewnienia surowców wtórnych w GOZ i do lepszego gospodarowania zasobami w ogóle. Dopóki w przestrzeni publicznej, w naszym zbiorowym aparacie pojęciowym to, co nie jest nam w danej chwili potrzebne lub skończyło nam służyć, będziemy nazywali śmieciami – zmiana nie nastąpi. Mechanizmy opisane przez m.in. psychologię, socjologię czy semantykę wyraźnie to udowadniają. Co istotne, ta zmiana postrzegania dotyczy nie tylko konsumentów – w dużym stopniu dotyczy także, a może przede wszystkim, pracowników wielu firm, którzy w swoich operacjach jakby o tej wartości zapominają... Zachęcam zatem do wspólnego, jak najszerszego komunikowania tego prostego przesłania. Fundacja Nasza Ziemia już zaczęła tę komunikację – tegoroczna edycja Akcji Sprzątanie Świata – Polska ma taki właśnie temat główny: „Nie ma śmieci – są surowce”, a wszystko będzie także sygnowane #NieMaŚmieciSąSurowce.  
 
Fundacja Ekologiczna ARKA ma na swoim koncie akcję społeczną „365 reklamówek śmieci”. Prezes fundacji, Wojciech Owczarz w 2015 r. postanowił w ciągu roku zebrać 365 reklamówek z odpadami porzuconymi w lasach, parkach i nad jeziorami. Do akcji mógł się przyłączyć każdy, kto chciał, rejestrując zebrane przez siebie reklamówki na stronie wydarzenia.  W ramach działań towarzyszących akcji warszawiacy wyruszyli na poszukiwanie śmieci na rowerach wykonanych z recyklingu. Znalezione odpady  zbierali do specjalnych toreb rowerowych uszytych ze starych banerów.  Akcja była częścią ogólnopolskiej kampanii „Nie bądź jednorazowy” dofinansowanej przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz Wojewódzki Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w Katowicach. 
Promocji GOZ służą wszystkie działania edukacyjne prowadzone przez ENERIS. Przyświeca im idea przewodnia skupiajaca się w trzech słowach: Redukuj – swój wpływ na środowisko, Odzyskuj – tyle surowców, ile to możliwe, Przetwarzaj – to, czego nie da się już użyć jako surowca wtórnego, można jeszcze przetworzyć w kompost, energię, ciepło. Idea ROP jest promowana przez ENERIS wsród społeczności lokalnych na wiele sposobów – podczas lekcji plenerowych na tzw. Ścieżce Edukacji Ekologicznej – serii tablic dydaktycznych ustawionych w centrach miast oraz na terenie oddziałów ENERIS, w trakcie zajęć upcyklingowych podczas festynów lokalnych (dzieci przekonują się, że odpady takie jak zużyte butelki mogą dać drugie życie takim przedmiotom jak kręgle oraz doniczki dla domowych sadzonek). Myślenie o odpadach jako o cennych surowcach jest promowane również wśród dorosłych – służy temu między innymi Program Grantowy, w ramach którego ENERIS wspiera inicjatywy własne społeczności lokalnych. Dzięki zdobytym funduszom lokalni aktywiści mają szansę zrealizować w swojej okolicy projekty budujące świadomość ekologiczną i odpowiedzialne podejście do odpadów, takie jak osiedlowe ogrody zbudowane z butelek PET oraz palet, a także zajęcia z przygotowania przedmiotów codziennego użytku z odpadów. W fazie przygotowań jest kolejny projekt wspierający ideę GOZ.  Z inicjatywy ENERIS powstała koalicja „Wrzucam z głową” – zrzeszająca przedstawicieli NGO’s, biznesu, organizacji odzysku. Już wkótce dzięki pracy koalicji do użytku konsumentów zostanie przekazane narzędzie wspierające efektywne segregowanie odpadów.
 
GOZ najlepsza szansa na nasze czasy
 
W mojej ocenie GOZ jest także unikalną i najlepszą na dzisiejsze czasy szansą dla biznesu na przywrócenie nadszarpniętego zaufania i wiarygodności u konsumentów. GOZ jest praktycznym stosowaniem zasady powierniczości - jednego z fundamentów działalności gospodarczej w naszej euroatlantyckiej cywilizacji, od którego biznes niepostrzeżenie się odsunął. Tym samym GOZ może być sposobem i dowodem na powrót biznesu do poważnego traktowania nie tylko zasobów i środowiska, ale także konsumentów i zasady umowy społecznej oraz odpowiedzialności społecznej w ogóle.
 
Podsumowując, GOZ jest z definicji zadaniem delegowanym biznesowi, ale jedną z kluczowych ról będzie w niej odgrywał świadomy i zaangażowany konsument. Wyprowadza to plany wdrażania GOZ poza ramy tylko zarządzania łańcuchem dostaw i włącza w nie także obszar komunikacji i edukacji. Szczególnie ryzykownym „wąskim gardłem” jest segregacja odpadów i gospodarka odpadami. Kluczowa jest zmiana postrzegania wykorzystanych produktów – nie jako śmieci, a jako surowców / zasobów. Co ważne, GOZ jest szansą na istotną, a pozytywnie i konstruktywnie dokonywaną zmianę paradygmatów gospodarczych i społecznych. Tworzy także unikalną okazję do poprawy reputacji i odbudowy zaufania biznesu u konsumentów.
 
Od autora: Niniejszy tekst nie aspiruje do wyczerpującego opisania tak ważnego zjawiska jakim jest Gospodarka o Obiegu Zamkniętym (GOZ). Autor chciał w nim zwrócić uwagę na kilka z najważniejszych jego zdaniem aspektów GOZ jako zadanie dla biznesu, konieczność usprawnienia segregacji odpadów, zintensyfikowanie edukacji ekologicznej i opadowej oraz GOZ jako szansę na odbudowanie zaufania konsumentów do rynków.
 
Kontakt z autorem:
Sławek Brzózek
prezes Zarządu Fundacji Nasza Ziemia
slawek@naszaziemia.pl

Grupa ENERIS

ENERIS to polski lider ochrony środowiska, działający aktywnie na rzecz zmiany podejścia Polaków do odpadów. W ENERIS wierzymy, że odpady to surowce, które zasługują na drugie życie. Dlatego obok codziennej pracy polegającej na odbiorze i zagospodarowaniu odpadów w 100 polskich gminach skupiamy się na szerzeniu naszej idei, która zamyka się w trzech hasłach: Redukuj swój wpływ na środowisko, Odzyskuj – tyle surowców, ile możliwe oraz Przetwarzaj – te odpady, których nie można odzyskać. Wiemy, że do ochrony środowiska potrzeba osób do zadań specjalnych, dlatego w każdym z naszych pracowników widzimy Strażnika Planety. Więcej o nas na stronie: www.grupa-eneris.pl