Nowe slumsy

Prowizoryczne rozwiązania, wszechobecne śmieci, ścieki na ulicach, dobudowywane na dziko kolejne piętra, wszystko z nietrwałych materiałów, nierzadko łatwopalnych. Obrazki ze slumsów na całym świecie wyglądają mniej więcej podobnie. Statystyki uświadamiają stale rosnącą skalę problemu: większość spośród 10 największych miast świata leży obecnie w krajach rozwijających się i rozwija się 3 razy szybciej od tych znajdujących się w krajach rozwiniętych, będąc jednocześnie 9-krotnie większymi pod względem populacji. Do 2020 r. w slumsach na całym świecie będzie mieszkać 1,3 mld osób, a biedni będą stanowić dwie trzecie światowej populacji miast.

Biedne miasta wcale nie są bezradne wobec rosnących wyzwań, czego przykładem jest Ameryka Południowa. Favele Brazylii to zapewne najpopularniejsze slumsy tej części globu. Według danych pochodzących z brazylijskiego spisu powszechnego, przeprowadzonego w 2010 r., w 6329 favelach rozsianych po całym kraju żyło 11,4 mln osób (czyli ok. 6 proc. populacji tego kraju). Próby likwidacji budowanych na dziko osiedli były podejmowane już w latach 70. Zaradzić im miały m.in. przymusowe wysiedlenia, prowadzone przez panujący podówczas wojskowy reżim. „Program” ten jednak nie zdał egzaminu ze względu na opór ludności oraz brak możliwości pokrycia kosztów utrzymania w nowych lokalach socjalnych przez przesiedleńców.

Impulsem do wzmożenia wysiłków na rzecz rozwiązania problemu slumsów w Brazylii było przyznanie jej organizacji mistrzostw świata w piłce nożnej w 2014 r. oraz olimpiady w 2016 r. Uruchomiono liczne inwestycje infrastrukturalne, równocześnie realizowano zamówienia publiczne na terenach wiejskich, które przyhamowały napływ ludności do miast. Między 2000 a 2010 r. odnotowano 6-procentowy spadek populacji zamieszkującej favele. Dotychczasowi mieszkańcy slumsów skorzystali na wdrażanej strategii tzw. „akupunktury miejskiej” (Jaime Lernera). Zakłada ona stopniowe włączanie faveli do właściwej tkanki miast oraz reintegrację społeczną. Punktowe remonty infrastruktury zarówno drogowej jak i socjalnej czy edukacyjnej (przedszkola, szkoły), mają na celu stopniowo zmieniać krajobraz ubogich dzielnic i zaspokajać podstawowe potrzeby mieszkańców. Jednym z przykładów takiej polityki jest remont obiektu w favelach Rio de Janeiro, który zaadaptowano na nowoczesny dom kultury, otoczony placem zabaw i skateparkiem. Obok stanęło również minikino 3D. Te „punkty” zupełnie nie pasują do krajobrazu tych dzielnic, są jednak symbolem wyrównywania szans np. w dostępie do kultury czy edukacji.

Wśród architektów sporo jest pomysłów na poprawę warunków bytowych w ubogich dzielnicach świata. Przykładem tego jest projekt autorstwa Hugona Kowalskiego, absolwenta Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu, który zdobył Archiprix International w konkursie Hunter Douglas Awards 2013. Praca pod tytułem „Porozmawiajmy o śmieciach” jest pomysłem na budowę specjalnego domu – zakładu pracy dla ubogich ze slumsów w Bombaju. Jego innowacyjność polega na zaadaptowaniu proponowanych rozwiązań do kultury i mentalności mieszkańców tej części miasta. Zaprojektowany wielokondygnacyjny budynek jest podzielony na dwie części: socjalną i „recyklingową”. Ta pierwsza ma być de facto tworzona przez jej mieszkańców – to oni wybiorą materiały, z których będzie powstawać 5820 wydzielonych lokali mieszkalnych. Druga część obiektu ma służyć jako miejsce pracy ludności, żyjącej z recyclingu śmieci z pobliskiego wysypiska. Projekt przewiduje również stworzenie na poziomie -1 instalacji do odzyskiwania biogazów z odpadów i fekaliów. Komunikację w budynku mają zapewnić biegnące po obwodzie ulice o szerokości 7 metrów, co ma odzwierciedlać znaczenie arterii w realnych slumsach, gdzie pełnią funkcje miejsc przeznaczonych do handlu i w których rozwija się życie społeczne.

Podobnym „kompaktowym” pomysłem dla slumsów jest praca pt.: „Favela Flex” autorstwa Bruno Amadei, Camili Jardim, Mariana Correa i Renaty Romanach, nadesłana na konkurs DAF 2012. Propozycja dostosowana do realiów brazylijskich faveli zakłada budowę niejako szkieletu budynku, który byłby wypełniany prefabrykowanymi mieszkaniami lub punktami usługowymi. Projekt bazował na obserwacji ciągłej zmienności tkanki slumsów, w której obiekty szybko znajdują coraz to inne przeznaczenia i są adaptowane do nowych celów.
 

Michał Bielecki

Research Manager, Better.

Specjalista w zakresie CSR i strategii PR. Redaktor portalu CR Navigator. Absolwent Instytutu Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, od trzech lat związany z BETTER.