Wdrażanie innowacji społecznych w Polsce

Świat znajduje się w punkcie rozwoju, gdzie wyłączna dbałość o wzrost gospodarczy i jego ilościowe aspekty wyrażane wzrostem PKB już nie wystarczają. Istnieje wyraźna potrzeba jakościowego ujęcia kształtujących się wokół nas zmian. Stąd coraz większego znaczenia nabiera realizacja różnorakich celów społecznych. Jeden z nich jest jasno wytyczony ― poprawa jakości życia społeczeństwa.

Cel śmiały i towarzyszący ludzkości od zawsze. Aby pojawiła się szansa na jego realizację, potrzeba współpracy na rzecz nowego podejścia do kreowania zmian. Samodzielnie ani państwo, ani biznes ani organizacje związane z trzecim sektorem nie są w stanie go urzeczywistnić/osiągnąć na poziomie, który prowadzi do realnej zmiany.
 
Potrzebne jest wsparcie, którym mogą być innowacje społeczne możliwe do wdrażania w różnych obszarach. Wśród nich należy przede wszystkim wyszczególnić ożywienie społeczeństwa obywatelskiego, rozwój gospodarki w jej lokalnych wymiarach, dbałość o środowisko naturalne, zdrowie, poszanowanie prawa człowieka oraz edukację i wychowanie. Wdrażanie innowacji systemowych znacząco różni się od tych wprowadzanych w zakresie produktów czy usług. Rozwój w wyżej wymienionych obszarach wymaga współdziałania wielu elementów: ruchów społecznych, modeli biznesowych, ustaw i przepisów, danych i infrastruktury, a także zupełnie nowych sposobów myślenia i działania.
 
W proces kształtowania zmiany systemowej nierzadko wpisane jest tworzenie się zupełnie nowych struktur. Istnieje wiele przykładów form współpracy hybrydowej innowatorów, instytucji rządowych, biznesu i organizacji non profit, które współtworzą nową wartość w sferze publicznej. Dzięki wykorzystaniu nowych technologii i modeli współpracy każda strona może być zarówno beneficjentem jak i inicjatorem generowania innowacji społecznych. Różnorodne rozwiązania sprawiają, że w przestrzeni publicznej pojawiają się i funkcjonują takie zjawiska jak wolontariat, finansowanie społecznościowe (crowdfunding), microfinancing, CSR, indywidualni przedsiębiorcy społeczni, fundusze dobroczynne czy ruchy na rzecz promowania zdrowego stylu życia. Te zacierające się granice pomiędzy sektorem publicznym a prywatnym sprawiają, że interes publiczny staje się coraz bliższy interesowi prywatnemu, generując dodatkowe korzyści.
 
By jednak budować rozwój oparty na innowacjach należy zmierzyć się z szeregiem zadań i wyzwań sfery społeczno-gospodarczej takich jak zwiększenie produktywności, inwestycje w innowacyjność jako czynnik konkurencji w miejsce polityki „niskich kosztów”, systemy wsparcia dla biznesu, poprawa poziomu usług publicznych, przeciwdziałanie negatywnym trendom demograficznym oraz niwelowanie różnic społecznych. Te wyzwania wymagają przewartościowania naszych założeń i zarzucenia dotychczasowego przekonania o sposobach tworzenia nowych rozwiązań. Jak trafnie stwierdził Albert Einstein: czystą głupotą jest robić ciągle to samo i oczekiwać innych rezultatów. Tak więc potrzebny jest zwrot od poszukiwania uniwersalnych odpowiedzi do różnorodności koncepcji. Nie istnieje jedno idealne rozwiązanie danego problemu, tak samo jak nie istnieje jedna potrzeba z danym problemem związana. Innowacje społeczne towarzyszą bowiem dużej i wciąż pomnażanej kreatywności i przedsiębiorczości obywateli.
 
Znaczenie różnorodności w ciekawy sposób opisują autorzy Hwang i Horowitt w swej książce „Las tropikalny”. Porównują oni współczesną gospodarkę opartą na hybrydowych rozwiązaniach do lasu tropikalnego, którego struktura bazuje na bogatej różnorodności środowiska. Dzięki bogactwu form i siatce zasad rządzących tym złożonym, specyficznym ekosystemem, lasy tropikalne mają możliwość rozwoju w sposób zrównoważony. Przeciwieństwo natomiast stanowią lasy hodowane, które nie mają szans na osiągnięcie tego samego stopnia rozwoju, jaki osiągają naturalne lasy tropikalne. Stąd myśl, że gospodarka, która wybiórczo wspiera innowacje nie będzie rozwijała się tak szybko,
jak ta oparta na współpracy i różnorodności. Tak więc proces tworzenia innowacji społecznych jest nierozłącznie związany z różnorodnością rozwiązań, form
działania i współdziałania w odmiennych obszarach aktywności społeczno-gospodarczej. Wdrożenie ich w życie wymaga równej pracy wielu uczestników procesu, którzy innowacyjne pomysły, przetestują, urealnią i rozpowszechnią.
 
Innowacja nie może rodzić się za biurkiem, nie jest wynikiem przypadku, kwestią szczęścia czy skutkiem chwilowej iluminacji. Proces tworzenia innowacji społecznych zazwyczaj składa się z kilku faz, które odpowiednio zarządzane umożliwiają jej wdrożenie. Po stadium definiowania i projektowania rozwiązań każdy rokujący pomysł powinien zostać sprawdzony w praktyce. Istnieje wiele sposobów i metod sprawdzania realności danego rozwiązania. Pilotażowe wdrożenie prototypu innowacji na mniejszą skalę pozwala na bieżące wprowadzenie ewentualnych udoskonaleń. W ten sposób jest możliwe natychmiastowe wykorzystanie wyników dla decyzji oraz rozstrzygnięć projektowych na kolejnych etapach prac.
 
Niezwykle ważny jest współudział przedstawicieli zarówno inicjatorów zmiany jak i beneficjentów danego projektu. Dzięki ich opinii w wyniku testów, rozwiązania niepraktyczne, nie akceptowane, negatywnie ocenione oraz nie zapewniające odpowiednich walorów
użytkowych są odrzucane. Akceptowane są te prototypy, które test użyteczności przeszły pozytywnie. Pozwala to przede wszystkim zminimalizować koszty związane z tworzeniem modelu biznesowego. Ponadto, by rozwiązanie nie zatrzymało się na poziomie testowania
potrzebne są takie struktury jak think tanki, do tanki oraz design laby. Dzięki przestrzeni instytucjonalnej wspierającej kulturę innowacyjności możliwe jest rozpowszechnianie dobrych praktyk w oparciu o właściwe walidacje i ewaluacje.
 
Generowane pomysły rzadko mają postać gotowych do wdrożenia rozwiązań. Jako że tworzenie innowacji ma charakter procesowy, na początkowym jego etapie potrzebna jest inkubacja oraz otoczenie, które zapewni wsparcie i przestrzeń do ewolucji. Akceleratory
wspierające przedsiębiorstwa, instytucje jak i indywidualnych innowatorów zapewniają między innymi wsparcie w wytyczeniu jasnej ścieżki dla skalowania i rozpowszechniania najbardziej obiecujących pomysłów. Są również kluczowym czynnikiem dla tworzenia
oraz rozszerzenia instrumentów i zasad finansowania innowacji społecznych.
 
Podsumowując rozważania dochodzimy do konkluzji, którą możemy ubrać w słowa Konfucjusza: „Kiedy staje się oczywiste, że cele nie mogą być osiągnięte, nie dostosowuj celów, dostosuj działania”. Stwierdzenie to jest wciąż aktualne i ważne. Wiedza i umiejętności każdego z nas przyczyniają się do rozwoju, a drzemiący w każdym człowieku potencjał do kreatywnego wdrażania twórczych inicjatyw może służyć urzeczywistnianiu społeczno-gospodarczych wyzwań Polski.
 
Współpraca redaktorska: Aleksandra Nowak, BETTER
Materiał ukazał się w grudniu 2015 roku w publikacji podsumowującej konferencję „Wdrażanie innowacji społecznych w Polsce”, która 29.10.2015 odbyła się na Akademii Leona Koźmińskiego w Warszawie. 

prof. Anna Olejniczuk-Merta

prof. dr hab. Ekonomista, pracuje w Akademii Leona Koźmińskiego oraz Instytucie Badań Rynku, Konsumpcji i Koniunktur. Badania naukowe koncentruje na problematyce funkcjonowania ludzi młodych we współczesnych warunkach społeczno – gospodarczych, roli innowacji społecznych w rozwoju społeczeństwa i gospodarki, ze szczególnym uwzględnieniem konsumpcji. Aktualnie realizuje 3-letnie badania nad konsumpcja w innowacyjnej gospodarce. Jest redaktorem naukowym i autorem rozdziału w książce Innowacje społeczne. Od idei do upowszechniania efektu. (2014). W latach 2011- styczeń 2014 była członkiem Komitetu Polityki Naukowej. W 2011 roku odznaczona Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski.